Bernardus Adrianus Antonius van Berkum wordt op 6 maart 1918 in Deventer geboren. Hij treedt in augustus 1939 in Soesterberg in dienst bij het Wapen der Militaire Luchtvaart. In september 1939 wordt hij als leerling-vlieger overgeplaatst naar Vliegpark Souburg. Op 4 maart 1940 flirt hij ongewild met de dood. Tijdens een vlucht met een Fokker S.4 raakt hij in mistige weersomstandigheden de weg kwijt. Wanneer ook de brandstof opraakt, moet Van Berkum iets doen. Ter hoogte van de Wielingen in de Westerschelde merkt hij een schip op. Hij vliegt er laag overheen en geeft via handgebaren aan dat hij in nood verkeert en zijn Fokker gaat verlaten. Vervolgens springt hij op zeer lage hoogte zonder parachute uit het lesvliegtuigje. Met een flinke plons belandt hij in zee en wordt vervolgens ongedeerd maar met een nat pak opgepikt door het schip en aan land gebracht.
Meidagen 1940
In mei 1940 bevindt Van Berkum zich inmiddels op Vliegpark Haamstede. Nadat de strijd uitzichtloos is geworden wordt de voortgezette vliegschool op 15 mei geëvacueerd. Met een vaartuig gaat het via Zierikzee, Veere en Vlissingen naar Zeeuws-Vlaanderen. Daarna gaat de reis met autobus verder via België naar Frankrijk. Hier sluit het personeel uit Haamstede aan bij de collega’s die uit Souburg zijn vertrokken. Het 280 koppen tellende detachement scheept eind mei in Cherbourg in op de ‘Batavier II’. Op 31 mei 1940 bereiken Van Berkum en zijn collega's Groot-Brittannië. Op 1 september 1940 wordt hij gedetacheerd bij de Marine Luchtvaartdienst. Een kleine week later, op 7 september 1940, vertrekt hij met andere leerling-vliegers per trein naar Liverpool. Hier wordt ingescheept op de “Durban Castle”, een groot troepenschip. In konvooi gaat het in de richting van Kaapstad en Durban. Op 20 november wordt de eindbestemming Soerabaja bereikt. Enkele weken later, begin december 1940, hervatten de leerling-vliegers hun opleiding op het Marinevliegkamp Morokrembangan-Perak, een basis voor zowel land- als watervliegtuigen. Door het ontbreken van tweemotorige landvliegtuigen kan de vliegopleiding uiteindelijk niet worden afgemaakt in de Nederlandse kolonie. Er wordt besloten om de cursisten te laten terugkeren naar Engeland. Van Berkum en zijn collega’s komen terecht bij No. 12 Service Flying Training School (SFTS) te Grantham. Hier traint hij tussen 11 september en 3 december 1941 op de Airspeed Oxford. Op 22 december 1941 ontvangen Van Berkum en zijn collega’s het vliegbrevet.
Beeld: NIMH, Collectie Nederlanders bij de RAF
Op doorreis naar Nederlands-Indië gaat Van Berkum in oktober 1940 met zijn mede-leerling-vliegers op de foto in Kaapstad (Zuid-Afrika). Hij staat op de achterste rij, als vierde van links.
Verschillende plaatsingen
Vervolgens wordt hij begin januari 1942 geplaatst bij 320 Squadron op Leuchars, alwaar hij begint te vliegen op de Lockheed Hudson. In dezelfde periode treedt hij op 23 mei 1942 in het huwelijk met de liefde van zijn leven: de Britse Cecilia Pennell. Van Berkum blijft vliegen op de Hudson tot de uitfasering van het toestel bij 320 Squadron in het voorjaar van 1943. Na een rustperiode ondergaat Van Berkum in het voorjaar van 1944 de conversie naar de B-25 Mitchell bij No. 3 (P) Advanced Flying Unit te Swanton Morely en No. 13 Operation Training Unit in Finmere. Nadat hij beide trainingen heeft voltooid wordt hij weer bij 320 Squadron geplaatst. Kort na D-Day, op 20 juni 1944, beleeft hij (opnieuw) een opmerkelijk avontuur. Tijdens een bombardementsvlucht naar Grand Parc bij Buchy komt de formatie waarvan ook de Mitchell van Van Berkum deel uitmaakt in zwaar Flak-vuur terecht. Door een miscommunicatie verlaat de staartschutter, korporaal Wilhelmus Theunissen, het vliegtuig met zijn parachute en wordt na de landing in bezet Frankrijk gevangen genomen. De Mitchell keert onbeschadigd terug op de thuisbasis. Van Berkum rapporteert hierover:
“While crossing the enemy-coast I requested [one of the] air gunner[s] to place my parachute beside me, as I could not feel it hanging on the usual place allotted to it. I had to repeat my request several times. At the time that this air gunner was carrying out my request we were fired at by very heavy accurate flak. One of the first bursts hit our leader and between No. 4 and No. 6 we received approximately five bursts. My aircraft was caught in the pressure of air and lost height steeply in a port-turn. I immediately called up my tturret-gunner and instructed him to report anything that may seem unusual to him about the engines, as I hand my hands full of trying to bring the aircraft back to normal flight. I presume that he misunderstood me and jumped assuming that either pilot or aircraft had been hit. As all my thoughts were with my aircraft, I cannot recall any “baling-out” message.”
Beeld: NIMH, Collectie Fotoafdrukken Koninklijke Marine
De Lockheed Hudson met serienummer T9364 ‘Ypenburg’ draait op 22 februari 1941 op Carew Cheriton de motoren warm. Drie dagen na deze opname verongelukt het toestel waarbij de vier bemanningsleden omkomen. De Hudson is de bommenwerper waarmee Van Berkum bij 320 squadron in 1942 en 1943 opereert.
Dapperheidsonderscheidingen
In totaal vliegt reserve-sergeant-vlieger Van Berkum 66 missies. In januari 1947 krijgt Van Berkum op paleis Soestdijk uit handen van prins Bernhard het Vliegerkruis uitgereikt. Hij heeft dan inmiddels al enige tijd het militaire uniform uitgetrokken (1 augustus 1946) en is in dienst getreden van de KLM. Bernardus van Berkum overlijdt op 24 november 2011 op 93-jarige leeftijd in de Verenigde Staten. Hij ligt begraven te Clarksville, Howard County in de staat Maryland.
Beeld: © Museum Engelandvaarders
De militaire persoonskaart van Van Berkum.