Gerrit Jan ten Duis keert na voltooiing van zijn 35e en laatste oorlogsvlucht op 27 november 1944 geenszins met een bevrijdend gevoel terug op thuisbasis Methwold in Norfolk. De in 1915 in het Overijsselse Goor geboren Nederlandse vlieger maakt sinds eind april van dat jaar deel uit van het 149 (East India) Squadron. Sinds de zomer van 1944 vliegt hij als gezagvoerder op de viermotorige Avro Lancaster.
Beeld: © Peter ten Duis
Een studioportret van Gerrit Jan ten Duis in het uniform van de RAF Volunteer Reserve. De foto dateert van voor zijn brevettering in mei 1943.
Een missie die anders eindigt
Op de bewuste novemberdag staat een bombardementsvlucht naar Keulen op het programma. Daarna worden de Nederlander en zijn crew voor geruime tijd op rust geplaatst. Het loopt echter anders dan vooraf wordt gehoopt. Hoog in de lucht boven Duitsland wordt boordmarconist Flight Sergeant W. Scott getroffen door een granaatscherf van een luchtdoelgranaat. Nog in het vliegtuig sterft hij aan zijn verwondingen, de rest van de bemanning in vertwijfeling achterlatend.
Beeld: © Peter ten Duis
De vliegcarrière van Ten Duis begint moeizaam: hij wordt in 1934 afgewezen voor de vliegeropleiding op Soesterberg.
Alles op alles
Ruim zes jaar eerder, in 1938, is chemicus Ten Duis – nadat een poging om te worden toegelaten tot de vliegeropleiding op Soesterberg is mislukt – naar Argentinië vertrokken om daar te gaan werken voor de Bataafsche Petroleum Maatschappij. Vanaf 1940 zet hij alles in het werk dienst te nemen bij de Nederlandse strijdkrachten wat uiteindelijk lukt. In maart 1942 scheept hij zich samen met een aantal andere Nederlanders in voor de reis naar Groot-Brittannië. Voor zijn vertrek uit Zuid-Amerika heeft hij aan het Ministerie van Buitenlandse Zaken al laten weten dat hij zo spoedig mogelijk na aankomst in Engeland bij de Royal Air Force (RAF) geplaatst wil worden. Om zijn voorkeur kracht bij te zetten laat hij zelfs een getuigschrift opstellen door een aantal leden van de vliegclub waar hij zich in Argentinië bij heeft aangesloten.
Van bommenwerper naar geheime missie
Kennelijk sorteert dit effect want amper een maand na zijn aankomst in Groot-Brittannië wordt hij bij de RAF gedetacheerd. Na zijn vliegeropleiding te hebben voltooid volgt in het voorjaar van 1944 plaatsing bij het 149 Squadron dat als een van de weinige eenheden van RAF Bomber Command op dat moment nog met de viermotorige Short Stirling is uitgerust. Omdat dit toestel in het voorjaar van 1944 inmiddels is verouderd, wordt het niet alleen ingezet als bommenwerper maar ook voor het leggen van zeemijnen en het bevoorraden van Franse verzetsgroepen met wapens, munitie en radioapparatuur. Deze zogeheten Special Operations Executive (SOE)-missies komen in de weken voorafgaand aan D-Day steeds vaker op het vliegprogramma te staan. Op 1 mei maakt Ten Duis zijn operationele debuut als tweede vlieger op een dergelijke bevoorradingsvlucht. Vier dagen later trekt hij er voor het eerst zelfstandig met zijn eigen bemanning op uit om voor de Franse kust een aantal zeemijnen te droppen. Ondanks de sterke Duitse luchtafweer weten zij de missie tot een goed einde te brengen.
Beeld: NIMH, Collectie Nederlanders bij de RAF
Nadat hij zijn vliegbrevet heeft gehaald, volgt Ten Duis in Groot-Brittannië nog aanvullende trainingen. Hier zit hij als vijfde van links op de voorste rij. Rechts naast hem zit een andere Nederlander, Geert Overgaauw. Hij zal op 15 augustus 1944 boven Deelen sneuvelen.
Aan het noodlot ontsnapt
Na D-Day voltooien Ten Duis en zijn bemanning nog zeven vluchten op de Stirling. Op een van deze missies, in de avond van 17 juli 1944, beleven zij enkele hachelijke momenten. Op deze zomeravond staat voor ruim 130 Britse bommenwerpers een missie naar drie afvuurplaatsen voor V-1-vliegende bommen op het programma. Even na zeven uur kiezen Ten Duis en zijn uit vier Britten, een Australiër en een Nieuw-Zeelander bestaande bemanning het luchtruim. Tot boven het doelgebied verloopt de missie zonder problemen, maar juist nadat de bommen worden gedropt slaat de schrik Ten Duis en zijn bemanning om het hart: hun Stirling wordt geraakt door drie bommen van 500 pond van een hoger vliegende bommenwerper die enkele grote gaten in de linkervleugel slaan en de rolroeren buiten bedrijf stellen. Met veel moeite lukt het Ten Duis de Stirling in de lucht te houden en de bommenwerper na circa drie uur vliegen op het speciaal voor noodlandingen ingerichte vliegveld Woodbridge aan de grond te zetten.
Beeld: © Peter ten Duis
Met de Avro Lancaster met het serienummer NF-971 en de rompcode OJ-‘P for Peter’ vliegen Ten Duis en zijn bemanning in totaal negentien bombardementsmissies naar vooral Duitsland. Tijdens de laatste gevechtsmissie met de NF-971, op 27 november 1944, komt boordtelegrafist Scott om het leven na een fatale verwonding door een Flakscherf.
Vliegtuig met klompen
In augustus wordt de Short Stirling ingeleverd voor de modernere Avro Lancaster. Met de omschakeling naar de standaardbommenwerper van RAF Bomber Command gaat het 149 Squadron zich weer vooral toeleggen op het zowel overdag als ’s nachts bombarderen van strategische doelen in Duitsland. De meeste van de negentien Lancaster-missies vliegen Ten Duis en zijn bemanning met de bommenwerper met het serienummer NF971, OJ-‘P for Peter’. Dit toestel is voorzien van nose art die verwijst naar de nationaliteit van zijn captain: een Nederlandse visserman in traditioneel kostuum op klompen met in zijn hand een bom. Na een tweede operationele periode als transportvlieger, vervolgt Ten Duis na de oorlog zijn vliegcarrière bij de KLM. De passie voor het vliegen brengt hij over op zijn zoon Peter, die overigens wordt vernoemd naar zijn Lancaster P for Peter: hij vliegt jarenlang eveneens als gezagvoerder bij de nationale luchtvaartmaatschappij. Tegenwoordig is ook zijn kleinzoon vlieger.
