Begin 1934 scheept hij zich als tweede officier in aan boord van de onderzeeboot Hr.Ms. K XIV voor een reis naar Nederlands-Indië. Daar houdt de jonge marinevlieger zich onder meer bezig met karteringswerkzaamheden en de bestrijding van piraterij. Voorts bekwaamt Schaper zich in het vliegen met katapultvliegtuigen en maakt hij zich in de jaren 1937 en 1938 nuttig als vliegerinstructeur op het Marinevliegkamp Morokrembangan. Aan het eind van laatstgenoemd jaar repatrieert hij. Zijn werk als instructeur zet Schaper in Nederland voort. Tussen de bedrijven door is hij bovendien werkzaam als test- en invlieger van Dornier Do-24K-vliegboten bij de Maatschappij voor Vliegtuigbouw NV ‘Aviolanda’ in Papendrecht.
Beeld: NIMH, Collectie Fotoafdrukken Koninklijke Marine
Marinevliegkamp Morokrembangan bij Soerabaja is voor de Tweede Wereldoorlog de voornaamste basis van de Marine Luchtvaartdienst in Nederlands-Indië. Tussen april 1934 en november 1938 is Schaper hier regelmatig te vinden. Onder andere de laatste twee jaar voor zijn terugkeer naar Nederland is hij er werkzaam als vlieginstructeur.
Interbellum
Tijdens het interbellum verwerft Schaper vooral binnen, maar ook buiten militaire kringen faam als sporter. Zo wordt hij begin jaren dertig gehuldigd als winnaar van de Militaire Vijfkamp en komt hij tijdens zijn verblijf in Nederlands-Indië regelmatig uit in wedstrijden van de Koninklijke Nederlands Indische Officiers Schermbond. Ook toont hij zich als rechtgeaarde Fries een bekwaam schaatser. Hij neemt onder meer deel aan de Elfstedentocht van 1940. Schaper zal de schaatssport tot op zeer hoge leeftijd blijven beoefenen. Hij viert op het ijs van de Haagse Uithof onder meer zijn 80-jarig jubileum. Voorts staat hij zijn mannetje als zeiler, fietser en voetballer, terwijl hij zich ook jarenlang een enthousiast visser en vooral jager toont.
Beeld: NIMH, Collectie Fotoafdrukken Koninklijke Luchtmacht
Heije Schaper in Engeland gefotografeerd aan het begin van de Tweede Wereldoorlog. Van mei 1940 tot mei 1942 woonde en werkte de marineofficier op verschillende locaties in Groot-Brittannië.
Mei 1940
Bij het uitbreken van de oorlog in Nederland in mei 1940 is Schaper als vliegtuigcommandant op het Marinevliegkamp Schellingwoude bij Amsterdam gestationeerd. Nog voordat de capitulatie een feit is, weet hij met een watervliegtuig via Frankrijk naar Groot-Brittannië uit te wijken. Daar wordt uit het geëvacueerde personeel en met de Fokker-watervliegtuigen van de Marineluchtvaartdienst spoedig 320 Squadron opgericht, die als eenheid van de Britse Royal Air Force (RAF) vanaf de basis Pembroke Dock in Wales scheepskonvooien gaat begeleiden.
Gevaarlijke missie
Nog in 1940 levert Schaper een van de belangrijkste wapenfeiten uit zijn militaire carrière. Begin oktober wordt hem verzocht om, onder meer vanwege zijn bekendheid met de omgeving, vijf Nederlanders met een watervliegtuig van het Tjeukemeer op te pikken. Onder hen bevindt zich de geheim agent en marineofficier Lodo van Hamel. Bij de eerste poging, in de nacht van 14 op 15 oktober, moet de missie vanwege grondmist worden afgeblazen. De volgende avond trekt Schaper er met zijn bemanning opnieuw op uit. Zij weten dan nog niet dat de Duitse bezetter op de hoogte is gekomen van de operatie en dat de te evacueren personen zich inmiddels in gevangenschap bevinden. Als gevolg daarvan wordt de Fokker kort na de landing zowel door een vaartuig als vanaf de wal onder vuur genomen. Schaper kiest daarop onmiddellijk weer het luchtruim. Ondanks dat twee van zijn bemanningsleden door de vuurwisseling gewond raken en het toestel met kogelgaten wordt doorzeefd, weet hij het toestel zonder verdere brokken naar Groot-Brittannië terug te vliegen. Voor zijn moedig optreden tijdens deze missie wordt Schaper benoemd tot Ridder der 4e Klasse der Militaire Willems-Orde en gedecoreerd met het Britse Distinguished Flying Cross.
Beeld: NIMH, Collectie Nederlanders bij de RAF
Een Lockheed Hudson-bommenwerper van het 320 Squadron in volle vlucht. Vanaf eind 1940 vliegt Schaper op deze tweemotorige bommenwerper als (vlucht)commandant, operationeel vlieger en instructeur.
Patrouillevluchten
Vanaf 1941 onderneemt 320 Squadron, inmiddels met Hudson-bommenwerpers gestationeerd op het vliegveld Leuchars in Schotland, offensieve patrouillevluchten langs de kust van Noorwegen. Als gevolg van deze nieuwe taak stijgen de verliezen. Schaper en zijn bemanning kruipen daarbij enkele keren door het oog van de naald. Eind augustus 1941 bijvoorbeeld, kiest hij na afloop van een aanval op een schip niet voor de kortste weg terug naar Schotland, maar vliegt hij verder in de richting van de Noorse kust om dekking te zoeken in de daar laaghangende bewolking. Op deze manier ontloopt zijn Hudson het lot van drie andere Nederlandse bommenwerpers die wel de kortste terugweg nemen en, na door Duitse jachtvliegtuigen te zijn ontdekt, worden neergeschoten.
Beeld: NIMH, Collectie Nederlanders bij de RAF
Schaper (links) bespreekt met twee andere officieren van het 320 Squadron een nieuwe missie.
Beeld: © H.A. Schaper
Kort voordat Schaper krijgsgevangen wordt gemaakt, treedt hij op 14 maart 1942 in het Schotse Dundee in het huwelijk met de eveneens uit Friesland afkomstige Titia Feenstra. Zij werkt sinds 1938 op het Nederlands gezantschap in Londen.
Verwarring
Het beschikken over tactisch inzicht, ervaring en een ‘vliegerhand’ is echter geen garantie om de oorlog zonder kleerscheuren door te komen. Dit ondervinden Schaper en zijn bemanning in de nacht van 30 op 31 mei 1942. Tijdens de aanvalsrun op een scheepskonvooi plaatsen Duitse schepen treffers op zijn toestel, waarna een noodlanding op zee moet worden uitgevoerd. De bemanning weet in een reddingsboot te komen om enige tijd later krijgsgevangen te worden gemaakt. Doordat er bij de aanval een Nederlands toestel in de lucht is ontploft dat door de andere bemanningen voor het vliegtuig van Schaper wordt gehouden, verkeert zijn kersverse echtgenote – zij zijn in maart in Dundee in het huwelijk getreden – in de veronderstelling dat haar man is omgekomen. Een aantal weken later komt echter de verlossende tijding van het Rode Kruis dat Schaper zich in krijgsgevangenschap bevindt.
Krijgsgevangen
Na de gebruikelijke ondervragingen belandt hij in het krijgsgevangenkamp Stalag Luft III in de nabijheid van Sagan in het oosten van Duitsland. Hier is kort daarvoor ook de Nederlandse jachtvlieger Bob van der Stok gearriveerd. Samen met hem onderneemt Schaper in maart 1943 een poging uit het kamp te ontsnappen. Voorzien van Russische overjassen met daaronder een uniform van de Luftwaffe en burgerkleren verstoppen beide Nederlanders zich overdag op de zolder boven een latrine in het onbewaakte Vorlager van het gevangenkamp. Nog voordat zij zich in de duisternis uit de voeten kunnen maken, merken de Duitse bewakers dat er twee gevangenen ontbreken. Spoedig daarna worden de twee Nederlanders weer in de kraag gevat. Hun initiatiefrijke optreden wordt door de kampleiding ‘beloond’ met veertien dagen geïsoleerde opsluiting. Ook bij de massale ontsnapping uit Stalag Luft III in maart 1944 is Schaper betrokken. Als een van de weinige Duitssprekende gevangenen heeft hij tot taak kampbewaarders af te leiden van de barak waar zich de ingang van de tunnel bevindt. Een vroegtijdige ontdekking van de ondergrondse gang haalt een streep door zijn eigen ontsnappingsplannen. Begin mei 1945 wordt hij bevrijd. Na een korte verlofperiode wordt Schaper naar Azië gedirigeerd om het commando van het op Ceylon gestationeerde 321 Squadron over te nemen. Via de Verenigde Staten, waar hij voor het eerst sinds mei 1942 zijn vrouw weer terugziet, arriveert hij op de plaats van bestemming. Bij zijn aankomst is de Tweede Wereldoorlog reeds ten einde gekomen.
Beeld: NIMH, Collectie Nederlanders bij de RAF
Vanaf medio 1942 zit Schaper krijgsgevangen in het East Compound van Stalag Luft III in de buurt van Sagan in Silezië. Deze opname is eind 1942 of begin 1943 gemaakt. De marineofficier staat in het midden achteraan. Links naast hem staan twee andere Nederlanders, pilot officer Dick Geesink en flying officer Eelco Ferwerda. Rechts van Schaper staan flight lieutenant Stanley George Wright en flight lieutenant Bob van der Stok, die eveneens de Nederlandse nationaliteit heeft. Op de voorgrond wordt de Australische captain dr. Roger Andre Playoust geflankeerd door twee Canadezen: flying officer Gordon Louis Cooper (links) en flying officer James Ashford McCague.